Sieve Analysis หรือการทดสอบการกระจายขนาดเม็ดด้วยตะแกรง เป็นการทดสอบในห้องปฏิบัติการเพื่อหาว่าวัสดุดินหรือมวลรวมมีเม็ดขนาดต่าง ๆ อยู่ในสัดส่วนเท่าใด ผลที่พบในรายงานมักอยู่ในรูปตาราง Percent Retained, Cumulative Percent Retained และ Percent Passing พร้อมกราฟ Particle-Size Distribution หรือ Gradation Curve ซึ่งเป็นข้อมูลสำคัญสำหรับงานวัสดุชั้นทาง งานถม งานระบายน้ำ และการจำแนกดินทางวิศวกรรม
บทความนี้อธิบายการอ่านผลตั้งแต่ตัวเลขบนตะแกรง No. 4 และ No. 200 ไปจนถึงค่า D10, D30, D60, Cu และ Cc พร้อมตัวอย่างคำนวณจากชุดข้อมูลสมมติที่ตรวจสอบผลรวมแล้ว โดยเน้นการนำผลไปใช้อย่างถูกต้อง ไม่สรุปว่าดินเหมาะกับงานใดจากกราฟเพียงเส้นเดียว

Sieve Analysis คืออะไร และบอกคุณสมบัติของดินเรื่องใด?
ตัวอย่างดินหนึ่งก้อนอาจมีทั้งกรวด ทราย และอนุภาคละเอียดปะปนกัน การมองด้วยตาเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอสำหรับระบุสัดส่วนของเม็ดในแต่ละช่วงขนาด Sieve Analysis ใช้ชุดตะแกรงที่มีขนาดช่องเปิดต่างกัน เรียงจากใหญ่ลงเล็ก เพื่อแยกเม็ดดินด้วยขนาดเชิงกายภาพและชั่งน้ำหนักที่ค้างบนตะแกรงแต่ละชั้น
ผลที่ได้ช่วยตอบว่า “วัสดุผ่านตะแกรงขนาดนี้กี่เปอร์เซ็นต์” หรือ “วัสดุมีเม็ดหยาบและส่วนละเอียดมากน้อยเท่าใด” ซึ่งใช้ประกอบการพิจารณา gradation และการจำแนกดิน ไม่ใช่ผลทดสอบกำลังรับน้ำหนักหรือความสามารถในการบดอัดโดยตรง
สำหรับการจำแนกแบบ USCS ต้องพิจารณาผลด้านขนาดเม็ดร่วมกับเกณฑ์ที่เกี่ยวข้อง และสำหรับดินที่มีส่วนละเอียดบางกรณีต้องพิจารณา ค่า Liquid Limit, Plastic Limit และ Plasticity Index เพิ่มเติม ไม่ควรจัดกลุ่มจากค่า Cu หรือ Percent Passing ค่าเดียว
มาตรฐาน ASTM ที่เกี่ยวข้องกับ Sieve Analysis
ASTM D6913/D6913M-17(2025): การวิเคราะห์ขนาดเม็ดดินด้วยตะแกรง
ณ วันที่ 19 พฤศจิกายน 2026 ASTM แสดง ASTM D6913/D6913M-17(2025) เป็นมาตรฐาน Active สำหรับการหาการกระจายขนาดเม็ดดินด้วยตะแกรง โดยครอบคลุมช่วงขนาดประมาณ 75 มม. ถึง 0.075 มม. (No. 200) และมี Method A/Method B ซึ่งต่างกันที่ข้อกำหนดการเก็บและรายงานข้อมูล รวมถึงขอบเขตการใช้วิธี
ASTM D1140-25: หาปริมาณส่วนที่เล็กกว่า No. 200 ด้วยการล้าง
หากต้องการทราบสัดส่วนวัสดุที่เล็กกว่า 0.075 มม. การล้างผ่านตะแกรง No. 200 ตามวิธีที่เหมาะสมช่วยแยกอนุภาคละเอียดที่อาจเกาะเม็ดหยาบได้ดีกว่าการร่อนแห้งอย่างเดียว มาตรฐาน ASTM D1140-25 แสดงเป็นฉบับ Active สำหรับการหาปริมาณส่วนละเอียดด้วยการล้าง ทั้งนี้ต้องปฏิบัติตามวิธีและข้อกำหนดของโครงการจริง
เมื่ออนุภาคเล็กกว่า No. 200 ต้องใช้วิธีใด?
ตะแกรง No. 200 ให้ข้อมูลว่ามีมวลผ่านขนาด 0.075 มม. เท่าใด แต่ไม่ได้แจกแจงว่าในส่วนที่ผ่านนั้นเป็น silt-sized หรือ clay-sized particles เท่าไร หากโครงการต้องการเส้นกราฟต่อเนื่องในช่วงเล็กกว่านี้ สามารถพิจารณา Hydrometer Analysis ตาม ASTM D7928-21e1 ซึ่งเหมาะกับการวิเคราะห์ส่วนเม็ดละเอียดด้วยหลักการตกตะกอนภายใต้ข้อจำกัดของวิธีทดสอบ
ขั้นตอนของ Sieve Analysis ทำอะไรบ้าง?
1. ตรวจสอบและเตรียมตัวอย่าง
เริ่มจากเลือกตัวอย่างที่เป็นตัวแทนวัสดุจากแหล่งหรือชั้นงานนั้นจริง ตรวจขนาดเม็ดสูงสุดและปริมาณตัวอย่างให้เหมาะกับวิธีทดสอบ การลดขนาดตัวอย่าง (sample reduction) ต้องไม่ทำให้สัดส่วนเม็ดหยาบกับเม็ดละเอียดผิดไปจากวัสดุเดิม
2. เตรียมดินและแยกส่วนละเอียดตามความจำเป็น
ดินบางชนิดมีผงดินละเอียดเกาะอยู่บนกรวดหรือเม็ดทราย ถ้าร่อนแห้งอย่างเดียวอาจอ่าน % Fines ต่ำกว่าความจริง จึงต้องเลือกกระบวนการเตรียมและการล้างตามมาตรฐาน/ความเหมาะสม ไม่ใช่ใช้วิธีเดียวกับวัสดุทุกชนิด
3. ร่อนผ่านตะแกรงตามขนาดช่องเปิด
จัดตะแกรงช่องเปิดขนาดใหญ่ไว้ด้านบนและเล็กลงตามลำดับ เมื่อร่อนหรือใช้เครื่องเขย่าแล้ว เม็ดดินจะค้างตามช่วงขนาดที่สอดคล้องกับช่องเปิด การจัดชุดตะแกรงต้องเลือกให้ครอบคลุมช่วงขนาดที่ Specification ต้องการตรวจ
4. ชั่งน้ำหนักและคำนวณการกระจาย
ชั่งมวลที่ค้างบนแต่ละตะแกรงและตรวจสอบมวลรวมเทียบกับมวลเริ่มต้น จากนั้นจึงคำนวณเปอร์เซ็นต์ค้างสะสมและเปอร์เซ็นต์ผ่าน โดยต้องคำนึงถึงการปรับแก้กรณี composite sieving หรือการล้างตามวิธีมาตรฐานที่ใช้จริง
ตาราง Sieve Analysis อ่านค่า Percent Passing อย่างไร?
ตัวอย่างต่อไปนี้เป็น ข้อมูลสมมติสำหรับการเรียนรู้ โดยสมมติว่ามีมวลตัวอย่างแห้งรวม 1,000 กรัม หลังการแยกและคำนวณตามวิธีที่เหมาะสม ไม่ใช่ผลทดสอบวัสดุจากโครงการจริง
| ขนาดช่องเปิดตะแกรง | มวลค้าง (g) | ค้างแต่ละตะแกรง (%) | ค้างสะสม (%) | ผ่านสะสม (%) |
|---|---|---|---|---|
| 9.50 mm | 0 | 0 | 0 | 100 |
| No. 4 — 4.75 mm | 50 | 5 | 5 | 95 |
| No. 10 — 2.00 mm | 100 | 10 | 15 | 85 |
| No. 40 — 0.425 mm | 350 | 35 | 50 | 50 |
| No. 100 — 0.150 mm | 300 | 30 | 80 | 20 |
| No. 200 — 0.075 mm | 150 | 15 | 95 | 5 |
| Pan (ผ่าน No. 200) | 50 | 5 | 100 | — |
| รวม | 1,000 | 100 | — | — |
Percent Retained = (มวลค้างบนตะแกรง ÷ มวลรวม) × 100 เช่น No. 40 มีมวลค้าง 350 กรัม จึงเท่ากับ 35%
Cumulative Percent Retained = ผลรวมเปอร์เซ็นต์ค้างของตะแกรงนั้นและตะแกรงที่ใหญ่กว่าทั้งหมด เช่นที่ No. 40 ค้างสะสม 5 + 10 + 35 = 50%
Percent Passing = 100 − Cumulative Percent Retained ดังนั้นที่ No. 40 วัสดุผ่านสะสม 50% ส่วนที่ No. 200 วัสดุผ่าน 5% ซึ่งหมายถึงมวลส่วนละเอียดกว่า 0.075 มม. อยู่ราว 5% ของตัวอย่างในชุดข้อมูลสมมตินี้
อย่าสับสนว่า Percent Retained ของแต่ละตะแกรง เท่ากับ Percent Passing เพราะเป็นคนละค่า และในการอ่านตารางจริงต้องตรวจการปรับแก้จากการล้างและการแบ่งตัวอย่างด้วย
วิธีอ่านกราฟ Particle-Size Distribution หรือ Gradation Curve
กราฟการกระจายขนาดเม็ดมักใช้แกนนอนเป็น Particle Size (mm) ในสเกลลอการิทึม และแกนตั้งเป็น Percent Finer/Percent Passing (%) แบบสเกลเชิงเส้น เมื่อขนาดเม็ดเพิ่มขึ้นไปทางด้านขวา เส้นกราฟจะมีค่าเปอร์เซ็นต์ผ่านมากขึ้นตามลำดับ (ขึ้นอยู่กับทิศทางการจัดแกนในรายงาน)
เส้นที่มีการเปลี่ยนขนาดเม็ดเป็นช่วงกว้างอาจแสดงการกระจายขนาดหลากหลายกว่าเส้นที่เปลี่ยนเร็วในช่วงขนาดแคบ แต่การพิจารณา “Well-Graded” หรือ “Poorly-Graded” ต้องใช้เกณฑ์ของระบบจำแนกและข้อมูลประกอบอย่างครบถ้วน ไม่ใช่ดูความสวยหรือความชันของกราฟด้วยสายตาเพียงอย่างเดียว
D10, D30 และ D60 คืออะไร?
D10 คือขนาดเม็ดที่มีมวลประมาณ 10% ของตัวอย่างละเอียดกว่าขนาดนั้น หรือจุดที่ Percent Passing เท่ากับ 10%; D30 และ D60 คือขนาดเม็ดที่ Percent Passing เท่ากับ 30% และ 60% ตามลำดับ
ในการอ่านค่าจากกราฟ สามารถใช้วิธีลากเส้นจาก 10%, 30%, 60% บนแกนตั้งไปหาเส้นกราฟ แล้วลงไปอ่านค่าขนาดเม็ดบนแกนนอน หรือคำนวณด้วยการแทรกค่า (interpolation) บนแกนขนาดเม็ดแบบ log ตามจุดข้อมูลที่ครอบคลุมค่าร้อยละนั้น
ตัวอย่างการอ่าน D10, D30, D60 จากตารางสมมติ
เมื่อนำ Percent Passing จากตารางด้านบนมาพล็อต และใช้การแทรกค่าแบบกึ่งลอการิทึมระหว่างจุดตะแกรงที่ครอบคลุมเปอร์เซ็นต์เป้าหมาย จะได้ค่าประมาณดังนี้:
| ค่าที่อ่านจากกราฟ | ค่าประมาณ | ความหมาย |
|---|---|---|
| D10 | 0.0945 mm | มีประมาณ 10% ของมวลละเอียดกว่าขนาดนี้ |
| D30 | 0.212 mm | มีประมาณ 30% ของมวลละเอียดกว่าขนาดนี้ |
| D60 | 0.662 mm | มีประมาณ 60% ของมวลละเอียดกว่าขนาดนี้ |
หากตัวอย่างมี Percent Passing ที่ No. 200 มากกว่า 10% ค่า D10 จะอยู่ในช่วงที่ละเอียดกว่า 0.075 มม. และ ไม่สามารถกำหนด D10 ที่เชื่อถือได้จากการร่อนด้วยตะแกรงถึง No. 200 เพียงอย่างเดียว ในกรณีเช่นนั้นควรพิจารณาข้อมูลการทดสอบอนุภาคละเอียดเพิ่มเติมก่อนรายงาน Cu และ Cc
ค่า Cu และ Cc คำนวณอย่างไร?
Coefficient of Uniformity (Cu)
Cu = D60 / D10 โดยใช้ขนาดเม็ดในหน่วยเดียวกัน สำหรับชุดข้อมูลสมมติ: Cu ≈ 0.662 / 0.0945 ≈ 7.0
Coefficient of Curvature (Cc)
Cc = (D30 × D30) / (D10 × D60) จากค่าเดียวกัน: Cc ≈ (0.212 × 0.212) / (0.0945 × 0.662) ≈ 0.72
Cu และ Cc เป็นค่าดัชนีไร้มิติ (dimensionless) ที่ใช้บรรยายรูปร่างของกราฟ Gradation และเป็นข้อมูลบางส่วนในการจำแนกดินหยาบด้วย USCS ตาม ASTM D2487 แต่เกณฑ์จริงขึ้นกับสัดส่วนกรวด/ทราย/ส่วนละเอียดและเงื่อนไขอื่น ๆ ร่วมด้วย ตัวอย่างนี้มี Cu ประมาณ 7.0 แต่ Cc ประมาณ 0.72 จึงไม่ควรสรุปว่าเป็น Well-Graded จาก Cu เพียงตัวเดียว
Sieve Analysis ใช้จำแนกดิน USCS ได้เลยหรือไม่?
ผล Sieve Analysis เป็นหนึ่งในข้อมูลหลักของ USCS โดยเฉพาะการแยกสัดส่วนกรวด ทราย และส่วนละเอียด แต่การกำหนดสัญลักษณ์ประเภทดินที่ถูกต้องยังต้องพิจารณาเงื่อนไขอื่นตาม ASTM D2487 เช่น Percent Fines, Coarse Fraction และในบางกลุ่มต้องใช้ LL/PI จาก Atterberg Limits
ยิ่งในกรณีวัสดุมีส่วนละเอียดราว 5–12% การจำแนกตาม ASTM D2487 อาจต้องใช้ dual symbol แทนการใช้สัญลักษณ์เดียว และในดินละเอียดต้องพิจารณาค่า plasticity ร่วมด้วย หากต้องการอ่านค่า LL, PL และ PI เพิ่มเติม อ่าน คู่มือ Atterberg Limits ของ SoilTest.asia ได้
Sieve Analysis เกี่ยวข้องกับ Proctor, CBR และ Field Density อย่างไร?
| การทดสอบ | คำถามที่ตอบ | ผลที่รายงานทั่วไป |
|---|---|---|
| Sieve Analysis | เม็ดดินกระจายตัวตามขนาดอย่างไร? | Percent Passing, Gradation Curve, D10/D30/D60 เมื่อหาได้ |
| Proctor Compaction | ความสัมพันธ์ความชื้น–ความหนาแน่นแห้งภายใต้พลังงานบดอัดที่กำหนดเป็นอย่างไร? | MDD และ OMC |
| CBR Test | ตัวอย่างต้านทานการกดทะลุภายใต้เงื่อนไขทดสอบได้เท่าใด? | CBR (%) |
| Field Density | วัสดุในสนามบดอัดได้หนาแน่นเทียบค่าฐานเพียงใด? | Dry Density และ Percent Compaction |
Gradation มีอิทธิพลต่อการจัดเรียงเม็ด ปริมาณช่องว่างและพฤติกรรมวัสดุ แต่ไม่อาจนำ Percent Passing ไปแทน MDD, OMC หรือค่า CBR ได้โดยตรง หากทำ QA/QC งานถมหรืองานทาง ควรอ่านผลร่วมกับ การทดสอบ Proctor และค่า MDD/OMC, ความหมายของค่า CBR ในวัสดุชั้นทาง และ การทดสอบ Field Density ในสนาม ตาม Specification ของโครงการ
ข้อควรระวังในการตีความผล Sieve Analysis
ตัวอย่างไม่เป็นตัวแทนของวัสดุจริง
หากเก็บตัวอย่างจากกองหินหรือดินถมที่เกิดการแยกตัวตามขนาด (segregation) โดยเก็บเฉพาะส่วนบนหรือส่วนล่าง ผล Gradation อาจไม่เป็นตัวแทนของวัสดุที่จะนำไปใช้ในสนาม แม้วิธีทดสอบในห้องปฏิบัติการจะถูกต้องก็ตาม
ร่อนแห้งอย่างเดียวแล้วมองข้ามผงละเอียดที่เกาะเม็ดหยาบ
ดินเหนียวหรือผงละเอียดอาจเกาะเป็นก้อนกับเม็ดใหญ่ การเตรียมตัวอย่างที่ไม่เหมาะสมทำให้ % Fines ผิดไป การใช้ขั้นตอนล้างตามข้อกำหนดช่วยลดความคลาดเคลื่อน แต่ต้องเลือกวิธีที่เหมาะกับชนิดวัสดุ
รายงาน D10 หรือ Cu ทั้งที่ไม่มีข้อมูลครอบคลุม 10% Passing
หากค่าที่ต้องอ่านอยู่ต่ำกว่าขนาดเล็กสุดของชุดตะแกรง ไม่ควรลากเส้นคาดเดาออกนอกช่วงข้อมูลจนถือว่าเป็นค่าทดสอบ ควรระบุข้อจำกัดและพิจารณาการทดสอบ Hydrometer หรือข้อมูลเพิ่มเติมเมื่อจำเป็น
ใช้ Gradation ผ่านแล้วสรุปว่าวัสดุผ่านทั้งโครงการ
วัสดุอาจผ่านเกณฑ์การกระจายขนาดเม็ด แต่ไม่ผ่านเกณฑ์ Plasticity, CBR, ความสะอาดของวัสดุ หรือคุณสมบัติอื่นที่ Specification กำหนด จึงต้องตรวจครบตามรายการทดสอบของงานนั้น
ก่อนส่งตัวอย่าง Sieve Analysis ให้ห้องปฏิบัติการควรระบุอะไร?
- ที่มาและวัตถุประสงค์ของวัสดุ: ดินจากหลุมเจาะ งานถม Subgrade, Subbase, Base, Backfill หรือ Filter
- รหัสตัวอย่างและจุดเก็บ: Sample ID, ความลึก/ตำแหน่ง, แหล่งวัสดุ, วันที่เก็บ
- Specification: ตารางเกณฑ์ Percent Passing และมาตรฐานวิธีทดสอบที่โครงการกำหนด
- การทดสอบร่วม: ต้องการ Washed Fines, Hydrometer, Atterberg Limits, Proctor หรือ CBR เพิ่มเติมหรือไม่
- ความเหมาะสมของตัวอย่าง: ตรวจขนาดเม็ดสูงสุดและปริมาณตัวอย่างให้สอดคล้องกับข้อกำหนดของวิธีทดสอบ
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับ Sieve Analysis
ตะแกรง No. 4 กับ No. 200 ต่างกันอย่างไร?
No. 4 มีช่องเปิด 4.75 มม. ส่วน No. 200 มีช่องเปิด 0.075 มม. ใช้แบ่งช่วงขนาดคนละระดับ ใน USCS ขนาด No. 4 มีบทบาทในการแบ่ง gravel/sand fraction และ No. 200 มีบทบาทในการระบุส่วนละเอียด แต่การจำแนกดินต้องพิจารณาข้อมูลอื่นร่วมด้วย
Percent Passing สูงแปลว่าวัสดุละเอียดกว่าใช่หรือไม่?
เมื่อเปรียบเทียบ ที่ตะแกรงขนาดเดียวกัน หาก Percent Passing สูงกว่า จะมีสัดส่วนมวลที่เล็กกว่าช่องเปิดตะแกรงนั้นมากกว่า แต่ไม่ได้บอกว่าทุกอนุภาคมีขนาดเท่ากันหรือกำหนดคุณภาพวัสดุได้ทันที
ถ้า % Passing No. 200 = 20% สามารถหา D10 จาก Sieve Analysis อย่างเดียวได้หรือไม่?
ไม่ได้อย่างน่าเชื่อถือจากการร่อนลงถึง No. 200 เพียงอย่างเดียว เพราะ D10 อยู่ในส่วนที่ละเอียดกว่า 0.075 มม. ต้องมีข้อมูลช่วงเม็ดละเอียดเพิ่มเติม หากจำเป็นต้องหาค่านี้
ค่า Cu สูงแปลว่า Well-Graded เสมอหรือไม่?
ไม่เสมอไป ต้องพิจารณาค่า Cc และเกณฑ์ USCS ที่เกี่ยวข้องด้วย รวมถึงสัดส่วน Fines และการจำแนกประเภทดิน ไม่ควรใช้ Cu ค่าหนึ่งเพื่อสรุปชนิดวัสดุทั้งหมด
Sieve Analysis ใช้แทน Hydrometer Analysis ได้หรือไม่?
ไม่ใช่การทดสอบทดแทนกันโดยตรง Sieve Analysis เหมาะกับการแจกแจงเม็ดในช่วงขนาดที่ตะแกรงครอบคลุม ส่วน Hydrometer Analysis ใช้วิเคราะห์การกระจายส่วนละเอียดกว่านั้นภายใต้ข้อจำกัดของวิธี หากต้องการกราฟเต็มช่วงขนาดอาจต้องใช้ผลร่วมกัน
Sieve Analysis ผ่านเกณฑ์แล้วต้องทดสอบ CBR หรือ Proctor อีกหรือไม่?
ขึ้นกับ Specification และวัตถุประสงค์ของโครงการ เพราะ Gradation, CBR และ Proctor ตอบคนละคำถาม วัสดุที่ผ่าน Gradation อาจยังต้องตรวจ Plasticity, ความหนาแน่น หรือการต้านทานการกดทะลุตามข้อกำหนด
สรุป: อ่าน Gradation ให้ถูกต้องก่อนใช้ผลตัดสินวัสดุ
Sieve Analysis ช่วยบอกสัดส่วนขนาดเม็ดของดินและวัสดุมวลรวมผ่าน Percent Passing และ Gradation Curve ค่า D10/D30/D60 ใช้พิจารณาจุดเปอร์เซ็นต์ผ่านบนกราฟ และค่า Cu/Cc ใช้บรรยายรูปร่างการกระจายเม็ดภายใต้ขอบเขตข้อมูลที่มี สิ่งสำคัญที่สุดคือไม่สรุปคุณสมบัติทางวิศวกรรมทั้งหมดจากผลตะแกรงเพียงรายการเดียว ต้องอ่านร่วมกับประเภทวัสดุ วิธีเตรียมตัวอย่าง ผล LL/PI, Proctor, CBR และข้อกำหนดโครงการตามความเหมาะสม
สำหรับงานทดสอบวัสดุโครงการ สามารถศึกษาภาพรวมบริการ ทดสอบดินและงานห้องปฏิบัติการของ SoilTest.asia และ ส่งรายละเอียดโครงการเพื่อขอใบเสนอราคา โดยระบุชนิดวัสดุ ปริมาณตัวอย่าง รายการทดสอบและ Specification ที่ต้องการให้ครบถ้วน
เอกสารอ้างอิงทางเทคนิค
- ASTM D6913/D6913M-17(2025) — Particle-Size Distribution of Soils Using Sieve Analysis
- ASTM D1140-25 — Amount of Material Finer than No. 200 Sieve by Washing
- ASTM D2487-17(2025) — Unified Soil Classification System
- ASTM D7928-21e1 — Fine-Grained Soil Particle-Size Distribution by Hydrometer; ตรวจสอบ revision และข้อกำหนดโครงการก่อนอ้างใน Specification
ข้อมูลนี้เป็นคำอธิบายเพื่อการศึกษา ไม่ใช่การรับรองวัสดุหรือการออกแบบเฉพาะโครงการ การทดสอบและการยอมรับผลต้องเป็นไปตามวิธีมาตรฐานและ Specification ที่ใช้ในสัญญา
